Macie skierowanie na uretrografię? Tak wygląda badanie cewki moczowej z kontrastem

Skierowanie na badanie cewki moczowej z kontrastem może budzić pytania o jego przebieg, dyskomfort, promieniowanie oraz znaczenie otrzymanego wyniku. Podczas uretrografii do cewki moczowej podawana jest niewielka ilość środka kontrastowego, a następnie wykonywane są zdjęcia RTG umożliwiające ocenę jej anatomii. Dla jakości diagnostycznej znaczenie ma również właściwe ułożenie pacjenta i prawidłowa technika wykonania procedury. Wyjaśniamy krok po kroku, czego możecie spodziewać się podczas badania i które obserwacje wymagają interpretacji urologa.

• Na czym polega uretrografia i co dzieje się podczas podawania kontrastu oraz wykonywania zdjęć RTG?
• Czy uretrografia boli, jest bezpieczna i z jakimi powikłaniami może się wiązać?
• Co może oznaczać wynik uretrografii i dlaczego powinien interpretować go urolog?

Na czym polega uretrografia i co dzieje się podczas podawania kontrastu oraz wykonywania zdjęć RTG?

Uretrografia pozwala zobaczyć przebieg i światło cewki moczowej na zdjęciach rentgenowskich po podaniu do niej środka kontrastowego. W Krakowie badanie to jest wykonywane m.in. w Szpitalu Dworska, gdzie dostępna jest uretrografia wstępująca oraz – zależnie od wskazań – cystografia mikcyjna stosowana w diagnostyce zwężeń cewki moczowej.

Podczas uretrografii wstecznej kontrast podaje się przez zewnętrzne ujście cewki. Płyn wypełnia jej światło w kierunku przeciwnym do naturalnego przepływu moczu, dzięki czemu na obrazie RTG uwidacznia się przebieg cewki i miejsca, w których jej średnica jest zmniejszona albo kontrast przestaje swobodnie przepływać.

Nie jest to więc zwykłe zdjęcie rentgenowskie. Sama cewka byłaby na klasycznym RTG praktycznie niewidoczna. Dopiero środek kontrastowy zaznacza jej światło i pozwala lekarzowi ocenić, czy jest ono równomierne na całej długości.

W praktyce badanie przebiega etapami:

• pacjent układany jest na stole aparatu RTG, zwykle w pozycji skośnej,
• okolica ujścia cewki jest przygotowywana do badania,
• do ujścia cewki wprowadza się końcówkę umożliwiającą kontrolowane podanie kontrastu,
• kontrast podawany jest do światła cewki,
• w trakcie jego przepływu wykonywane są zdjęcia RTG,
• lekarz ocenia, czy kontrast wypełnia cewkę równomiernie i czy występuje przeszkoda w jego przepływie.

Odpowiednie ustawienie pacjenta nie jest detalem technicznym. Nieprawidłowa projekcja może pozornie skrócić zwężony odcinek albo spowodować nakładanie się poszczególnych części cewki. Wytyczne EAU zwracają uwagę, że wynik RUG zależy m.in. od stopnia wyprostowania prącia, rotacji miednicy i budowy ciała pacjenta. Sama metoda daje obraz dwuwymiarowy, dlatego jakość wykonania wpływa na późniejszą ocenę długości zwężenia.

Jeżeli zwężenie jest tak ciasne, że kontrast nie przechodzi przez nie dostatecznie wysoko, lekarz może zlecić również cystouretrografię mikcyjną (VCUG). Wtedy cewka jest obrazowana podczas oddawania moczu, a kontrast przepływa od strony pęcherza. Połączenie obu metod umożliwia dokładniejszą ocenę zwężeń niemal całkowicie zamykających światło cewki. EAU rekomenduje takie postępowanie m.in. przy zwężeniach prawie obliteracyjnych i obliteracyjnych.

Porada eksperta: podczas podawania kontrastu możecie odczuwać rozpieranie albo parcie podobne do potrzeby oddania moczu. Samo pojawienie się takiego uczucia nie świadczy o powikłaniu. Jeżeli jednak ból jest wyraźny, trzeba powiedzieć o tym osobie wykonującej badanie – kontrast powinien być podawany w sposób kontrolowany.

Czy uretrografia boli, jest bezpieczna i z jakimi powikłaniami może się wiązać?

Uretrografia może powodować kilkuminutowy dyskomfort, ale u większości pacjentów nie wymaga znieczulenia ogólnego ani pobytu w szpitalu. Najbardziej odczuwalnym momentem jest zwykle manipulacja przy ujściu cewki oraz jej wypełnianie kontrastem.

Odczucia są indywidualne. Jedni pacjenci opisują głównie ucisk i rozpieranie, inni krótkotrwałe pieczenie. Większa wrażliwość może występować, jeżeli cewka jest zmieniona zapalnie, bardzo zwężona albo wcześniej wielokrotnie instrumentowana.

EAU wymienia wśród potencjalnych następstw uretrografii przede wszystkim dyskomfort, zakażenie, reakcję na środek kontrastowy oraz ekspozycję na promieniowanie jonizujące. Wytyczne wskazują również, że sposób podawania kontrastu i rodzaj używanego oprzyrządowania mogą wpływać na dolegliwości podczas procedury.

Możliwe działania niepożądane obejmują:

• przejściowe pieczenie cewki po badaniu,
• niewielką domieszkę krwi w moczu lub przy ujściu cewki,
• podrażnienie śluzówki związane z instrumentacją,
• zakażenie dróg moczowych,
• bardzo rzadką reakcję nadwrażliwości na zastosowany środek kontrastowy,
• nieprawidłowe przedostanie się kontrastu poza światło cewki lub do otaczających struktur,
• ekspozycję na niewielką dawkę promieniowania rentgenowskiego.

Warto rozróżnić dwie sytuacje. Wydostawanie się kontrastu poza cewkę u osoby badanej po urazie może być właśnie poszukiwanym objawem uszkodzenia cewki, a nie powikłaniem badania. EAU uznaje wynaczynienie kontrastu poza światło cewki podczas RUG za obraz świadczący o urazie cewki.

Z kolei tzw. intrawazacja kontrastu, czyli jego niepożądane przedostanie się do naczyń lub tkanek wskutek nadmiernego ciśnienia, jest jednym z powodów, dla których płyn powinien być podawany kontrolowanie. EAU wskazuje możliwość reakcji na kontrast związanej właśnie z jego intrawazacją jako jedno z potencjalnych ryzyk procedury.

Po badaniu niewielkie pieczenie przy pierwszych mikcjach zwykle nie jest powodem do niepokoju. Inaczej należy traktować gorączkę, narastający ból, znaczące krwawienie, dreszcze albo niemożność oddania moczu. Takie objawy wymagają szybkiej oceny medycznej, ponieważ mogą wskazywać m.in. na zakażenie lub zatrzymanie moczu.

Uretrografii nie powinno się również wykonywać bez wcześniejszego uwzględnienia objawowej infekcji dróg moczowych. Aktywne zakażenie może zwiększać ryzyko powikłań związanych z instrumentacją cewki.

Porada eksperta: nie oceniajcie bezpieczeństwa uretrografii przez pryzmat samego słowa „kontrast”. W tym badaniu środek kontrastowy jest podawany do światła cewki, a nie rutynowo dożylnie, jak w części badań tomografii komputerowej. Profil procedury jest więc inny, choć wcześniejszą reakcję na kontrast zawsze trzeba zgłosić personelowi.

Co może oznaczać wynik uretrografii i dlaczego powinien interpretować go urolog?

Wynik uretrografii nie sprowadza się do odpowiedzi „zwężenie jest” albo „zwężenia nie ma”. Urolog ocenia cały przebieg cewki: miejsce zmiany, długość zwężonego odcinka, jego średnicę, stopień drożności oraz nieprawidłowości, które mogą wpływać na wybór leczenia.

Prawidłowo wypełniona przednia część cewki powinna mieć stosunkowo gładki przebieg bez patologicznego, utrwalonego przewężenia. Jeżeli w określonym miejscu słup kontrastu staje się wyraźnie węższy, może odpowiadać to zwężeniu cewki moczowej. Jeżeli natomiast kontrast nie przechodzi dalej, lekarz bierze pod uwagę zmianę bardzo ciasną lub całkowite zamknięcie światła.

Uretrografia może wykazać m.in.:

• pojedyncze albo mnogie zwężenia cewki moczowej,
• długość i lokalizację zwężonego odcinka,
• znaczne zwężenie światła lub jego całkowite zarośnięcie,
• uchyłki cewki,
• fałszywe drogi po wcześniejszym cewnikowaniu lub zabiegach,
• nieprawidłowe wydostawanie się kontrastu poza cewkę,
• zmiany będące następstwem urazu.

Nie każdy nietypowy obraz oznacza jednak chorobę wymagającą leczenia. W uretrografii występują również fizjologiczne różnice w szerokości poszczególnych fragmentów cewki, a jej wygląd zależy od projekcji zdjęcia, stopnia wypełnienia kontrastem i ułożenia pacjenta. Z tego powodu opis obrazu trzeba zestawić z anatomią, objawami oraz wcześniejszym leczeniem pacjenta.

Ma to szczególne znaczenie przy zwężeniach. Według EAU uretrografia wsteczna osiąga około 91% czułości i 72% swoistości w rozpoznawaniu zwężeń. Jednocześnie metoda ma tendencję do zaniżania ich rzeczywistej długości. Co więcej, wytyczne przytaczają dane wskazujące, że interpretacja wykonana przez urologów może dokładniej przewidywać lokalizację i długość zwężenia niż ocena lekarza bez doświadczenia w tej patologii.

To właśnie dlatego kilka milimetrów lub centymetr różnicy w interpretacji nie musi być szczegółem bez znaczenia. Wynik może wpływać na decyzję, czy rozważyć leczenie endoskopowe, czy uretroplastykę, a w przypadku operacji rekonstrukcyjnej – czy możliwe jest wycięcie krótkiego zwężenia i zespolenie cewki, czy konieczna będzie technika wykorzystująca np. przeszczep błony śluzowej jamy ustnej.

Jeżeli obraz uretrografii nie daje pełnej odpowiedzi, badanie może zostać uzupełnione o cystouretrografię mikcyjną, cystoskopię lub w wybranych przypadkach sonouretrografię. Cystoskopia pozwala bezpośrednio zobaczyć przewężenie, ale często nie określa jego pełnej długości, ponieważ instrument nie przechodzi przez ciasny odcinek. Z kolei sonouretrografia może dostarczyć informacji o długości zmiany i otaczającym cewkę włóknieniu.

Porada eksperta: jeśli uretrografia została wykonana przed planowanym leczeniem zwężenia cewki, zabierzcie na wizytę nie tylko opis, ale również oryginalne obrazy badania w formie cyfrowej. Urolog zajmujący się rekonstrukcją cewki często chce sam zobaczyć zwężenie, ponieważ jego położenie, kształt i granice mogą wpływać na plan zabiegu bardziej niż pojedyncze zdanie w opisie radiologicznym.

Materiał ma charakter edukacyjny i informacyjny i nie stanowi porady lekarskiej, diagnozy ani indywidualnego zalecenia terapeutycznego w rozumieniu przepisów regulujących wykonywanie zawodu lekarza oraz udzielanie świadczeń zdrowotnych. W przypadku dolegliwości ze strony dróg moczowych lub nieprawidłowego wyniku uretrografii należy skontaktować się ze specjalistą, który zinterpretuje wynik w odniesieniu do objawów i dobierze odpowiednie dalsze postępowanie.